ลูกมากจะยากจน

จากแสตมป์ปี 2517 ถึงวันที่ประเทศไทยมีเด็กเกิดน้อย

ครั้งหนึ่งประเทศไทยเคยกังวลว่าประชากรจะเพิ่มขึ้นมากเกินไป จนทรัพยากรและการพัฒนาเศรษฐกิจไม่อาจรองรับได้ แต่เมื่อเวลาผ่านไปกว่าครึ่งศตวรรษ ประเทศไทยกลับเผชิญสถานการณ์ตรงกันข้าม จำนวนเด็กเกิดใหม่ลดลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ผู้สูงอายุมีจำนวนมากขึ้น

เรื่องราวของการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้อาจเริ่มต้นได้จากสิ่งเล็ก ๆ อย่างแสตมป์ดวงหนึ่ง

ในวันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2517 ประเทศไทยออกแสตมป์เกี่ยวกับการวางแผนครอบครัว ในยุคที่ข้อความ “ลูกมากจะยากจน” เป็นถ้อยคำซึ่งผู้คนจำนวนมากคุ้นเคย

แสตมป์ดวงนี้ไม่ได้เป็นเพียงหลักฐานของการรณรงค์ด้านประชากร แต่ยังสะท้อนความคิดของสังคมไทยในช่วงเวลาที่การมีลูกน้อยลงถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างอนาคตที่ดีขึ้น

ทว่าวันนี้ เมื่อประเทศไทยต้องการให้มีเด็กเกิดใหม่มากขึ้น คำถามที่น่าสนใจอาจไม่ใช่เพียงเหตุใดคนรุ่นใหม่จึงมีลูกน้อยลง แต่รวมถึงว่า สังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร จนการมีและเลี้ยงดูลูกสักคนกลายเป็นเรื่องที่ต้องคิดอย่างรอบคอบ

เมื่อประเทศไทยเคยต้องการประชากรมากกว่านี้

หากย้อนกลับไปก่อนยุคการวางแผนครอบครัว ประเทศไทยเคยมีนโยบายส่งเสริมการเพิ่มประชากรเช่นกัน

ในสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม รัฐบาลให้ความสำคัญกับจำนวนประชากรในฐานะกำลังของประเทศ ทั้งด้านเศรษฐกิจ การพัฒนา และความมั่นคง มีการส่งเสริมการสมรสและการมีบุตรผ่านกิจกรรมและมาตรการต่าง ๆ

แนวคิดเช่นนี้สอดคล้องกับสภาพสังคมในยุคที่ประชากรส่วนใหญ่ยังประกอบอาชีพเกษตรกรรม ครอบครัวขนาดใหญ่ไม่ได้มีความหมายเพียงการมีสมาชิกจำนวนมาก แต่ยังเป็นแหล่งแรงงานและเครือข่ายช่วยเหลือกันในชีวิตประจำวัน

ลูกหลานช่วยงานในไร่นา ญาติพี่น้องช่วยค้าขาย ปู่ย่าตายายช่วยเลี้ยงเด็ก ขณะที่ลูกหลานวัยทำงานมีบทบาทดูแลผู้สูงอายุ

แน่นอนว่าไม่ใช่ทุกครอบครัวจะมีชีวิตเช่นนี้ และการมีลูกจำนวนมากก็อาจสร้างภาระทางเศรษฐกิจได้เช่นกัน แต่รูปแบบการดำรงชีวิตในเวลานั้นแตกต่างจากครอบครัววัยทำงานในเมืองอย่างมาก

เมื่อประเทศไทยเข้าสู่ยุคใหม่ของการพัฒนาเศรษฐกิจ ความคิดเรื่องจำนวนประชากรก็เริ่มเปลี่ยนไป

จากการส่งเสริมการเกิด สู่การวางแผนครอบครัว

ช่วงปลายทศวรรษ 2500 ถึงต้นทศวรรษ 2510 เป็นช่วงที่ประเทศไทยเริ่มให้ความสำคัญกับอัตราการเพิ่มของประชากรอย่างจริงจัง

วันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2513 คณะรัฐมนตรีเห็นชอบนโยบายประชากรที่สนับสนุนการวางแผนครอบครัวด้วยความสมัครใจ โดยมอบหมายให้กระทรวงสาธารณสุขเป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินงาน

นโยบายดังกล่าวมีเป้าหมายให้ประชาชนสามารถกำหนดจำนวนและระยะห่างของการมีบุตรได้อย่างเหมาะสม ผ่านการให้ความรู้และการเข้าถึงบริการคุมกำเนิด

การดำเนินงานขยายจากสถานพยาบาลไปสู่ชุมชนต่าง ๆ มีทั้งการให้บริการ การอบรมบุคลากร และการผลิตสื่อประชาสัมพันธ์

ขณะเดียวกัน ประเทศไทยก็ได้รับความร่วมมือจากองค์กรระหว่างประเทศ รวมถึงกองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ หรือ UNFPA ซึ่งมีบทบาทสนับสนุนงานเผยแพร่การวางแผนครอบครัวในช่วงต้นทศวรรษ 2510

แสตมป์วางแผนครอบครัว พ.ศ. 2517 จึงปรากฏขึ้นในช่วงที่เรื่องประชากรไม่ได้เป็นเพียงการตัดสินใจภายในครัวเรือนอีกต่อไป แต่เป็นส่วนหนึ่งของนโยบายพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมระดับประเทศ

ตลอดหลายทศวรรษต่อมา การเข้าถึงบริการคุมกำเนิดของคนไทยเพิ่มขึ้นอย่างมาก และอัตราการเจริญพันธุ์ลดลงอย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงจำนวนเด็กเกิดใหม่ไม่ได้เกิดจากนโยบายวางแผนครอบครัวเพียงปัจจัยเดียว เพราะในช่วงเวลาเดียวกัน เศรษฐกิจ การศึกษา การทำงาน และรูปแบบครอบครัวของไทยก็กำลังเปลี่ยนแปลงไปด้วย

ครอบครัวใหญ่หายไปไหน

ในอดีต คนหลายรุ่นมักมีโอกาสอาศัยอยู่ร่วมกันหรืออยู่ในละแวกใกล้เคียงกัน แต่เมื่อประเทศไทยขยายตัวจากเศรษฐกิจเกษตรกรรมไปสู่อุตสาหกรรมและบริการ งานจำนวนมากกลับกระจุกตัวอยู่ในเมืองและเขตเศรษฐกิจสำคัญ

คนวัยทำงานจึงต้องออกจากบ้านเกิดเพื่อแสวงหารายได้ บางคนไปเรียนหนังสือแล้วได้งานทำในเมือง บางคนเดินทางเข้าโรงงานหรือเขตอุตสาหกรรม และอีกจำนวนหนึ่งย้ายไปประกอบอาชีพบริการ

การแยกครอบครัวจึงไม่ได้หมายความว่าคนรุ่นใหม่ต้องการเป็นอิสระจากพ่อแม่เสมอไป แต่ยังเกี่ยวข้องกับโอกาสทางเศรษฐกิจที่กระจายตัวไม่เท่ากันระหว่างพื้นที่

ค่านิยมเรื่องความเป็นส่วนตัวและการใช้ชีวิตอย่างอิสระอาจมีบทบาทด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะในสังคมเมืองที่คนรุ่นใหม่ต้องการสร้างครอบครัวและจัดการชีวิตของตนเอง

แต่การเปลี่ยนแปลงนี้มีความซับซ้อนกว่าการอธิบายว่าเป็นผลจากอิทธิพลตะวันตกเพียงอย่างเดียว เพราะทั้งสังคมตะวันตกและตะวันออกต่างก็มีรูปแบบครอบครัวหลากหลาย และกำลังปรับตัวตามสภาพเศรษฐกิจของตนเอง

สิ่งที่เปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัดคือ คนในครอบครัวอาจยังรักและช่วยเหลือกันเหมือนเดิม แต่ไม่ได้อยู่ใกล้กันจนสามารถแบ่งเบาภาระในชีวิตประจำวันได้เหมือนก่อน

พ่อแม่วัยทำงานที่มีลูกเล็กจึงต้องเผชิญคำถามใหม่ว่า ใครจะดูแลลูกระหว่างที่ทั้งสองคนออกไปทำงาน

ส่วนผู้สูงอายุที่เคยมีลูกหลานอยู่ใกล้บ้าน ก็อาจต้องใช้ชีวิตตามลำพังมากขึ้น

และยังมีครอบครัวอีกรูปแบบหนึ่งที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงนี้ได้อย่างน่าสนใจ

ครอบครัวแหว่งกลาง เมื่อปู่ย่าตายายต้องเลี้ยงหลาน

คำว่า “ครอบครัวแหว่งกลาง” หมายถึงครัวเรือนที่มีคนรุ่นปู่ย่าตายายอาศัยอยู่กับหลาน โดยไม่มีพ่อแม่ของเด็กอยู่ร่วมในครัวเรือนนั้น

ครอบครัวลักษณะนี้พบได้ในพื้นที่ที่คนวัยทำงานย้ายออกไปประกอบอาชีพต่างถิ่น โดยเฉพาะในชนบท

พ่อแม่บางคนทำงานอยู่กรุงเทพฯ หรือจังหวัดอุตสาหกรรม ส่งเงินกลับบ้านเป็นค่าใช้จ่ายให้ลูก ขณะที่ปู่ย่าตายายรับหน้าที่ดูแลหลานตั้งแต่ตื่นนอน ไปโรงเรียน จนถึงเข้านอน

การย้ายไปทำงานต่างถิ่นจึงไม่ได้หมายถึงการทอดทิ้งลูกหลานเสมอไป ตรงกันข้าม บางครอบครัวเลือกวิธีนี้เพื่อให้มีรายได้เพียงพอต่อการเลี้ยงดูสมาชิกทุกคน

งานวิจัยเรื่องคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในครอบครัวแหว่งกลางในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งเผยแพร่ในปี 2564 พบว่าผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งมีความสุขและภาคภูมิใจที่ได้เลี้ยงหลาน แม้จะต้องเผชิญภาระด้านสุขภาพ รายได้ และค่าใช้จ่ายด้วยก็ตาม

ภาพของครอบครัวแหว่งกลางจึงมีทั้งความผูกพันและข้อจำกัด ไม่ใช่เรื่องความทุกข์ยากเพียงด้านเดียว

แต่ปรากฏการณ์นี้ทำให้เกิดคำถามสำคัญว่า หากพ่อแม่ต้องออกไปหารายได้ ขณะที่ปู่ย่าตายายต้องรับหน้าที่เลี้ยงหลาน ระบบเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนไปได้สร้างทางเลือกอื่นให้ครอบครัวมากน้อยเพียงใด

จากลูกมากจะยากจน สู่วันที่มีลูกคนเดียวก็ต้องคิดหนัก

เมื่อย้อนกลับมาดูครอบครัววัยทำงานในปัจจุบัน การมีลูกไม่ได้เกี่ยวข้องกับค่าอาหาร เสื้อผ้า หรือค่าเล่าเรียนเท่านั้น แต่ยังหมายถึงเวลาและโอกาสในการทำงานของพ่อแม่

หากทั้งพ่อและแม่ต้องทำงานนอกบ้าน ใครจะดูแลลูกในช่วงก่อนเข้าโรงเรียน

หากไม่มีญาติอยู่ใกล้บ้าน จะต้องเสียค่าใช้จ่ายในการฝากเลี้ยงเท่าใด

หากลูกเจ็บป่วย ใครจะลางาน และการลางานจะกระทบต่อรายได้หรือความก้าวหน้าในอาชีพหรือไม่

ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ. 2566 พบว่า ประเทศไทยมีครัวเรือนประมาณ 23.95 ล้านครัวเรือน โดยมีเพียงร้อยละ 32 ที่มีเด็กอายุ 0–17 ปีอาศัยอยู่ด้วย

นั่นหมายความว่าเกือบ 7 ใน 10 ครัวเรือนไม่มีเด็กในช่วงอายุดังกล่าวอยู่ร่วมบ้าน

ข้อมูลชุดเดียวกันยังสะท้อนว่าครัวเรือนที่มีเด็กมีภาระทางการเงินสูงกว่าครัวเรือนที่ไม่มีเด็ก

ขณะที่จำนวนเด็กเกิดใหม่ในประเทศไทยลดลงจาก 736,352 คนในปี 2558 เหลือ 462,240 คนในปี 2567

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าทุกคนไม่ต้องการมีลูก เพราะการตัดสินใจมีหรือไม่มีบุตรเป็นเรื่องส่วนบุคคลที่มีเหตุผลหลากหลาย

แต่ก็ทำให้เห็นว่าเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและการดำเนินชีวิตมีความสำคัญต่อการสร้างครอบครัวมากขึ้น

ในอดีต ครอบครัวขยายอาจช่วยแบ่งเบาภาระเหล่านี้ได้บางส่วน แต่สำหรับครอบครัวที่มีเพียงพ่อแม่กับลูก การจัดการชีวิตประจำวันกลับต้องอาศัยทั้งรายได้ เวลา และบริการสนับสนุนจากภายนอกมากกว่าเดิม

สิทธิลาคลอดช่วยได้ แต่หลังจากนั้นใครจะเลี้ยงลูก

หนึ่งในมาตรการที่เกี่ยวข้องกับการส่งเสริมการมีบุตรคือการขยายสิทธิการลาคลอดและการช่วยเหลือพ่อแม่วัยทำงาน

มาตรการเหล่านี้มีความสำคัญต่อสุขภาพของแม่และเด็ก รวมถึงการสร้างความมั่นคงให้ครอบครัวในช่วงแรกหลังคลอด

แต่สิทธิการลาคลอดเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่ตอบโจทย์ทั้งหมด

เพราะเมื่อครบกำหนดลา พ่อแม่ก็ต้องกลับไปทำงาน ขณะที่เด็กยังต้องได้รับการดูแลอย่างใกล้ชิดอีกหลายปี

ขณะเดียวกัน การขยายวันลายังเกี่ยวข้องกับต้นทุนของสถานประกอบการ โดยเฉพาะธุรกิจขนาดเล็กที่มีพนักงานจำกัด การขาดพนักงานไปหลายเดือนอาจทำให้ต้องจัดหาคนทดแทน ฝึกอบรมพนักงานใหม่ หรือกระจายภาระงานให้คนที่เหลือ

หากไม่มีระบบช่วยรองรับอย่างเหมาะสม ก็อาจเกิดความกังวลว่ามาตรการที่ตั้งใจสนับสนุนครอบครัวจะส่งผลต่อโอกาสการจ้างงานผู้หญิงด้วยหรือไม่

นี่จึงไม่ใช่เรื่องของการเลือกระหว่างสิทธิของแม่กับผลประโยชน์ของนายจ้าง แต่เป็นโจทย์ว่าจะออกแบบระบบอย่างไรให้ทั้งสองฝ่ายดำเนินชีวิตและทำงานต่อไปได้

ศูนย์ดูแลเด็กที่เข้าถึงได้ การจัดเวลาทำงานที่ยืดหยุ่น การแบ่งบทบาทดูแลลูกระหว่างพ่อกับแม่ และการกระจายภาระค่าใช้จ่ายระหว่างรัฐกับภาคเอกชน ล้วนเป็นแนวทางที่ควรนำมาพิจารณาร่วมกัน

ประเทศไทยเริ่มเตรียมรับการเปลี่ยนแปลงของครอบครัวเมื่อใด

นี่อาจเป็นคำถามที่น่าสนใจไม่แพ้การลดลงของจำนวนเด็กเกิดใหม่

ประเทศไทยมีนโยบายวางแผนครอบครัวอย่างเป็นทางการมาตั้งแต่ปี 2513 และประสบความสำเร็จในการขยายบริการคุมกำเนิดตลอดหลายทศวรรษ

แต่ในช่วงเวลาเดียวกัน คนวัยทำงานก็ย้ายถิ่นมากขึ้น ครัวเรือนมีขนาดเล็กลง และรูปแบบการดูแลเด็กกับผู้สูงอายุเปลี่ยนไป

ที่ผ่านมา รัฐมีมาตรการช่วยเหลือครอบครัวหลายประเภท ทั้งการสงเคราะห์เด็ก ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก ระบบประกันสังคม และสวัสดิการผู้สูงอายุ

อย่างไรก็ตาม มาตรการแต่ละอย่างมีจุดเริ่มต้นและวัตถุประสงค์แตกต่างกัน จึงไม่อาจสรุปได้ทันทีว่าทั้งหมดถูกออกแบบมาเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงจากครอบครัวขยายสู่ครอบครัวเดี่ยวโดยตรง

คำถามจึงอยู่ที่ว่า ประเทศไทยเริ่มมองเห็นการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างครอบครัวเป็นโจทย์เชิงนโยบายตั้งแต่เมื่อใด และหน่วยงานต่าง ๆ เริ่มวางมาตรการรองรับร่วมกันอย่างไร

เพราะปัญหาครอบครัวไม่ได้อยู่ในความรับผิดชอบของกระทรวงใดกระทรวงหนึ่ง

เรื่องการมีบุตรเกี่ยวข้องกับสาธารณสุข เรื่องการลาคลอดเกี่ยวข้องกับแรงงาน เรื่องศูนย์ดูแลเด็กเกี่ยวข้องกับท้องถิ่นและหน่วยงานด้านสังคม ส่วนการย้ายถิ่นก็เกี่ยวข้องกับการกระจายโอกาสทางเศรษฐกิจและการจ้างงาน

หากมองแยกกันเป็นเรื่อง ๆ เราอาจเห็นว่ามีมาตรการอยู่แล้วมากมาย แต่หากมองจากชีวิตของครอบครัวหนึ่งครอบครัว ก็อาจพบว่ายังมีภาระอีกหลายด้านที่ต้องจัดการด้วยตนเอง

อนาคตที่ไม่ได้มีเพียงเรื่องการเพิ่มจำนวนเด็ก

เมื่อพูดถึงสังคมสูงวัย เรามักนึกถึงการรณรงค์ให้คนมีลูกเพิ่มขึ้น แต่แม้จำนวนเด็กเกิดใหม่จะเพิ่มขึ้นในวันนี้ เด็กเหล่านั้นก็ยังต้องใช้เวลาอีกหลายปีกว่าจะเข้าสู่วัยทำงาน

ประเทศไทยจึงต้องคิดถึงการปรับตัวของเศรษฐกิจและสังคมไปพร้อมกัน

การเพิ่มโอกาสทำงานให้ผู้สูงอายุที่ยังมีความสามารถ การพัฒนาทักษะแรงงาน การใช้เทคโนโลยีเพิ่มผลิตภาพ การบริหารจัดการแรงงานข้ามชาติ ตลอดจนการกระจายงานและรายได้ไปสู่ภูมิภาค ล้วนเกี่ยวข้องกับอนาคตของประเทศ

โดยเฉพาะเรื่องการกระจายงาน หากคนวัยทำงานสามารถประกอบอาชีพและมีรายได้เพียงพอใกล้บ้านเกิด ก็อาจช่วยให้สมาชิกครอบครัวมีโอกาสอยู่ใกล้กันมากขึ้น

แน่นอนว่าไม่ใช่ทุกคนต้องการกลับไปอยู่บ้านเกิด และการอยู่ร่วมกันหลายรุ่นก็ไม่ได้เหมาะกับทุกครอบครัว แต่การมีทางเลือกมากขึ้นย่อมช่วยให้แต่ละครอบครัวสามารถจัดการชีวิตตามความต้องการของตนเองได้

การส่งเสริมให้คนมีลูกจึงอาจไม่ได้เริ่มต้นจากการจูงใจให้มีลูกมากขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่อาจเริ่มจากการสร้างสภาพแวดล้อมที่ทำให้คนซึ่งต้องการมีลูกสามารถเลี้ยงดูบุตรได้อย่างมั่นคง

แสตมป์ดวงเดิม กับคำถามของสังคมไทยวันนี้

หากนำแสตมป์วางแผนครอบครัว พ.ศ. 2517 กลับมาดูอีกครั้ง เราอาจเห็นมากกว่าภาพและข้อความรณรงค์ในอดีต

แสตมป์ดวงนี้บอกให้รู้ว่า ครั้งหนึ่งประเทศไทยเคยเผชิญโจทย์เรื่องจำนวนประชากรในลักษณะหนึ่ง และรัฐได้เลือกใช้นโยบายที่สอดคล้องกับสถานการณ์ของยุคนั้น

กว่าห้าสิบปีต่อมา ประเทศไทยกำลังเผชิญโจทย์ใหม่ ซึ่งไม่ได้มีเพียงจำนวนเด็กเกิดน้อยลง แต่ยังรวมถึงครอบครัวที่เล็กลง คนวัยทำงานที่ต้องอยู่ห่างบ้าน และผู้สูงอายุที่มีบทบาทในการดูแลลูกหลานมากขึ้น

สิ่งเหล่านี้เป็นผลจากการเปลี่ยนแปลงหลายด้านที่เกิดขึ้นร่วมกัน ทั้งเศรษฐกิจ การศึกษา เทคโนโลยี ค่านิยม และนโยบายประชากร

คำว่า “ลูกมากจะยากจน” เคยสะท้อนความกังวลของสังคมไทยในอดีต

แต่ในวันนี้ คำถามอาจเปลี่ยนไปเป็นว่า

เราจะสร้างสังคมอย่างไร ให้คนที่ต้องการมีลูกสามารถเลี้ยงดูลูกได้ โดยไม่ต้องกังวลว่าอนาคตของครอบครัวจะกลายเป็นความยากลำบาก

เพราะท้ายที่สุดแล้ว เรื่องประชากรไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของจำนวนคนที่เกิดหรือเสียชีวิตในแต่ละปี แต่เป็นเรื่องของชีวิต ความสัมพันธ์ และโอกาสของผู้คนทุกช่วงวัยในสังคมเดียวกัน

ขอขอบคุณแหล่งข้อมูลประกอบบทความ

กรมอนามัย: พัฒนาการนโยบายวางแผนครอบครัวของประเทศไทย

สำนักงานสถิติแห่งชาติ: ครัวเรือนที่มีเด็กกับภาระทางการเงิน

สำนักงานสถิติแห่งชาติ: รายงานสถิติรายปีประเทศไทย 2569

UNFPA ประเทศไทย: ความร่วมมือด้านประชากรและการพัฒนา

The 101 World: บทสัมภาษณ์ รศ.ดร.ภูเบศร์ สมุทรจักร เรื่องความเปราะบางของครอบครัว